Het werk als ambtenaar is soms spannend. Vooral als het gaat om grote uitdagingen als woningnood, migratie, klimaat en oorlogen. Ambtenaren geven advies en spreken zich uit als dat nodig is. Maar: hoe doe je dat? Welke dilemma’s kom je tegen en hoe ga je om met je persoonlijke mening?

Hierover is in de afgelopen maanden het gesprek gevoerd. Met Vincent Roozen (secretaris-generaal BZK) en Cas van der Horst (lid van het Dagelijks Bestuur van de Groepsondernemingsraad Rijk (GOR Rijk)) en werkzaam bij het ministerie van Buitenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) blikken we terug op de dialoogreeks  ‘Je uitspreken als ambtenaar’.

BZK en de GOR Rijk organiseerden samen de dialoogreeks ‘Je uitspreken als ambtenaar’, hoe was dat?
Cas: ‘Het was een succes. Je moet samen op zoek naar het te bewandelen pad en niet tegenover elkaar staan.’ ‘Precies’, vult Vincent aan, ‘Dialoogsessies in plaats van vastgestelde procedures of handreikingen waren waardevol. Zo kun je ingewikkelde onderwerpen op een open manier met elkaar bespreken. Mooi dat we dat door alle lagen van de organisaties met elkaar doen. Samen kom je verder. Dit vraagt continue aandacht en we hebben daar stappen in gezet.’

Jullie hebben zelf ook deelgenomen aan de dialogen. Welke inzichten leverde dat op?
‘De mix aan gesprekvormen zorgde steeds voor een andere oogst’, vertelt Cas. Zo kwam naar voren dat je uitspreken niet altijd makkelijk is binnen de hiërarchie. Ook ethische dilemma’s waren onderwerp van gesprek. De vraag is ook: moet je je altijd uitspreken? En als je dat doet, hoe doe je dat effectief? Dat is lastig. Voor de werkgever ligt er een verantwoordelijkheid om te zorgen dat medewerkers zich wel uitspreken, daar waar het nodig is.’ Vincent: ‘Wat mij opviel was de openheid van de mensen aan tafel. Iedereen sprak zich toch vrij makkelijk uit over de dingen waarmee ze worstelen.’

Dus ‘loyale tegenspraak’ mag?
‘Ik vind ‘je uitspreken’ een betere term. We maken het onnodig zwaar door daar woorden aan te geven als ‘loyale tegenspraak’’, zegt Vincent. ‘Activistisch is ook zo’n term, die vaak gebruikt wordt voor iemand die worstelt omdat zijn of haar persoonlijke morele afweging botst met het ambtelijke. Vraag liever: Waar zit je worsteling? Wat vind je ingewikkeld? Waar zit je mee en kunnen we het daar over hebben? Kunnen we het accepteren dat mensen vanuit hun eigen morele kompas bij verschillende onderwerpen zich ook anders kunnen voelen? Dat mag gewoon.’ ‘Precies’, beaamt Cas. ‘Fundamentele vragen zijn in snelheid op ons afgekomen en daarnaast lopen de binnen- en buitenwereld van de ambtenaar door elkaar. Vragen die overlopen van je werk in je dagelijks bestaan, maken het er niet makkelijker op.’

Je uitspreken: wanneer wel en wanneer niet?
Vincent: ‘Het is onze taak als ambtenaar om professioneel advies te geven. Dat is ons werk. Dat advies kan het bestuur naast zich neerleggen. Dat kan bij complexe onderwerpen soms ingewikkeld zijn. Probeer altijd zuiver en deskundig in je rol te zijn. Dat is het hoogste goed dat we hebben, daar moeten we niet mee stoppen. Kun je in kleine gezelschappen open over worstelingen met elkaar spreken? Dat is de kern.’ Cas: ‘Het gaat uiteindelijk om de kwaliteit van ons werk of we het nu uitspreken of adviseren noemen.’

Wat zijn basisvoorwaarden om je uit te spreken?
Cas: ‘Dat zijn ruimte en veiligheid. In de dialoogreeks waren de gesprekken gemodereerd, maar hoe vertaalt zich dat naar de dagelijkse werkvloer? Daar ligt een taak voor de werkgever. Ruimte creëren om zaken met elkaar te bespreken, zonder dat het meteen naar buiten komt. En waardering voor mensen die zich uitspreken. Uitspreken moet veilig kunnen en beloond worden.’ Vincent vult aan: ‘Creëer een veilige setting waarbij mensen zich vrij voelen om zich uit te spreken en op basis van hun professionaliteit met elkaar tot goede advisering te komen. Hoe mooi is het als er dan een gedegen, goed en zorgvuldig advies tot stand komt? Vaak zal het bestuur onze adviezen opvolgen, maar soms ook niet en dat is ook hoe het hoort te werken.’

En hoe nu verder?
De conclusie is dat er behoefte is om door te blijven gaan met gesprekken over ‘je uitspreken’. Uiteindelijk moet er een cultuur zijn waarbij het gewoon is om thema’s met elkaar door te spreken. Vincent: ‘Het is een continu gesprek om samen tot een nieuwe balans te komen. Voorlopig blijft het gesprek nog wel even’.

Meer informatie
Ambtenaren voelen zich niet altijd gehoord of gewaardeerd als ze hun mening geven. Soms ervaren ze belemmeringen door cultuur, bureaucratie of veranderingen in beleid. Ook uiten ze hun ideeën soms buiten het werk, bijvoorbeeld via demonstraties of gezamenlijke brieven. Dit roept vragen op: hoe spreek je je uit als ambtenaar? Waar loop je tegenaan? Wat is er nodig om écht gehoord te worden? En wat gebeurt er met je mening? Ook is er ruimte om na te denken over belangrijke thema’s als algemeen belang, neutraliteit, loyaliteit, democratie en morele dilemma’s.

Deze dialoogreeks is een gezamenlijk initiatief van het ministerie van Binnenlandse Zaken en de Groepsondernemingsraad Rijk, speciaal voor alle rijksmedewerkers. Overal bij de Rijksoverheid zijn gesprekken gaande, en je bent van harte welkom om mee te doen!

Heb je hulp nodig bij het voeren van gesprekken hierover? Mail naar Grenzeloos samenwerken of Dialoog en ethiek. Deze collega’s kunnen je op weg helpen.

Tekst en foto: BZK, directie Communicatie. Artikel is ook geplaatst op het Rijksportaal.